نخبگان به ایران بیایید و سربازی بروید؛ آیین‌نامه ربط با نخبگان ایرانی خارج از سرزمین تصویب شد_تونل زمان

 چهار روز مانده به تحویل سال نو هیئت وزیران آیین‌نامه اجرایی برای ربط با نخبگان خارج از سرزمین تصویب کردند. در این آیین‌نامه که بیست و ششم اسفند ماه تصویب شده معاونت علمی اظهار کرده تصمیم دارد ایرانیان نخبه خارج از سرزمین را شناسایی و آنها را تشویق به برگشت به سرزمین کند. یکی از بندهای این آیین‌نامه این است که مردان نخبه اگر مشمولان غایب سربازی باشند درصورت برگشت باید خدمت نظام ماموریت خود را در داخل و حتی خارج از سرزمین طی کنند تا بتوانند تردد داشته باشند. این ۱۵ ماده‌ای جزئیات فرد دیگر هم داشت که در ادامه به آن اشاره شده است.

ماجرای این آیین‌نامه به سال ۱۴۰۲ برمی‌گردد. یعنی وقتی که مجلس نامه‌ای به معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری نوشت و از این دستگاه خواست تا یک آیین‌نامه برای افزایش جذابیت‌های برگشت نخبگان به سرزمین طراحی کند. مجلس حتی عدد و رقم هم اشکار کرده می بود که دولت باید با ۲۰ درصد از این نخبگان مهاجر ربط بگیرد. معاونت علمی رئیس جمهور این نظر و آیین‌نامه را در بند الف ماده ۹۸ قانون برنامه پنج ساله هفتم گسترش اضافه کرد و قرار شد با همکاری وزارت امور خارجه آن را اجرا کند. اکنون سپس از بیشتر از یک سال آیین‌نامه اجرایی آن را دولت تصویب کرده است. در این سه صفحه‌ مصوبه چه اطلاعاتی وجود دارد؟

معاونت علمی در این آیین‌نامه متعهد شده که با همکاری وزارت امور خارجه اغاز به شناسایی این چهره‌ها در سراسر کشورهای دنیا کند. سپس سپس از تهیه فهرستی از نخبه‌ها و متخصصان ایرانی، فهرست فرد دیگر از نیازها و زمان‌های عملی خود انتشار و برنامه‌هایی برای پشتیبانی‌ و مشوق‌هایی برای جذب این چهره‌ها به داخل سرزمین فراهم ‌کند.

این آیین‌نامه شامل افراد نخبه و متخصصی می‌بشود که خارج از سرزمین ایران اقامت دارند. این که «نخبه» چه فردی است در بنیاد ملی نخبگان اشکار شده اما این که «متخصص» به چه فردی می‌گویند باید معاونت علمی ریاست جمهوری به زودی یک تعریف و شاخص‌های معینی از معنی آن اراعه دهد تا معلوم بشود چه فردی می‌تواند خود را در این دسته بگنجاند.

یکی دیگر از وظایفی که معاونت علمی در آیین‌نامه برای خود تعریف کرده این است که با ستاد کل نیروهای مسلح داخل همکاری بشود تا این افراد نخبه با محدودیت‌های کمتری به سرزمین تردد داشته باشند. برای همین هم نظر داده که این افراد سپس از ورود، سربازی خود را داخل یا خارج از سرزمین بگذرانند. به عبارت دیگر در ماده ششم آیین‌امه آمده: معاونت علمی موظف است عرصه‌های جدیدی برای خدمت تخصصی این افراد طراحی کند به گفتن مشمولان نخبه در قالب پشتیبانی‌های نظام ماموریت تخصصی در داخل و خارج از سرزمین خدمت خود را بگذرانند.

یکی دیگر از مفاد آیین‌نامه این است که این افراد نخبه و متخصص دیگر ملزوم نیست دلواپس محدودیت‌های کارمندی و شغل دولتی باشند. چراکه با اجرایی شدن این قانون حتی اگر کارت نظام ماموریت هم نداشتند، منعی برای استخدام ندارند. سازمان اداری استخدامی هم ماموریت دارد که گواهی منع استخدام  این افراد را از سازمان ماموریت عمومی فرماندهی انتظامی دریافت کند.

قسمت دیگر این آیین‌نامه مربوط به همکاری با وزارت علوم و وزارت بهداشت است. این دو وزارتخانه باید اجازه دهند که دانشجوها اساتید نخبه ساکن خارج سرزمین را به گفتن استاد راهنما و یا مشاوربرای آخر‌نامه تحصیلات تکمیلی خود انتخاب کنند.

اینطور که شورای عالی انقلاب فرهنگی و بنیاد نخبگان سال ۱۳۸۵ تعریف کرده‌اند، نخبه مشخصات معینی دارد. به نفرات اول تا سوم المپیاد، به راه‌یافتگان المپیادهای جهانی دانش‌آموزی و دانشجویی، به نفرات برتر کنکور، مخترعان و مکتشفات، برگزیده‌های مسابقه‌هایی همانند خوارزمی و رازی می‌گویند نخبه. نزدیک به ۵۰ هزار نخبه در سرزمین شناسایی‌ شده‌اند. سال ۱۴۰۱ سرپرست زمان قائم‌مقام رئیس بنیاد ملی نخبگان اظهار کرده می بود که آنها هم پروژه شبیهی برای تشویق مهاجرت معکوس نخبه‌های ایرانی داشتند. برای این کار نزدیک به ۱۰ هزار نخبه ایرانی مقیم خارج از سرزمین را شناسایی و این افراد اطلاعاتشان را در سامانه ثبت کردند و از این تعداد  دو هزار و ۵۰۰ نفر به سرزمین بازگشتند.

اما روال برگشت مهاجران مشخص می کند که موج مهاجرت معکوس نخبگان هیچ زمان با پروژه‌های دستوری کلید نخورده است. یکی از  برجسته‌ترین دوره‌هایی که در آن برگشت دانشجویان ایرانی شدت یافت به سال ۱۳۹۵ برمی‌گردد؛ یعنی یک سال سپس از امضای برجام، همزمان با افت تحریم‌ها و افزایش مراودات بین‌المللی ایران با دنیا. این اطلاعاتی است که رصدخانه مهاجرتی دانشگاه شریف قبل از آخر فعالیت خود انتشار کرد. بر پایه این آمارها، در سال ۱۳۹۴، تنها ۱۱۳ فارغ‌التحصیل دانشگاهی به ایران بازگشته  بودند اما یک سال سپس از آن ۳۷۶ نفر به سرزمین برگشتند. سال ۱۳۹۶ این گروه تقریبا ۳ برابر شدند. سال ۱۳۹۷ جمعیت آنها به ۱۰۹۷ رسید و در آذر سال ۱۳۹۸ هم ۱۴۰۲ نفر تصمیم گرفتند برای ادامه زندگی به ایران برگردند.

 مطابق این گزارش رصد خانه  ۳۶۰ نفر از افرادی که سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ برگشتند زمان تشکیل شرکت دانش بنیان را اشکار کردند، ۱۷۰ نفر به گفتن عضو هیئت علمی جذب شدند و ۲۰۰ نفر هم به شکل پروژه‌ای با معاونت علمی همکاری کردند. یقیناً تا امروز گزارشی دربار این، ارایه نشده که چند نفر از آنهایی که در این بازه وقتی به ایران آمده بودند، مجدد در سال‌های تازه مسیر خود را بازگشته و به اروپا، آمریکا و استرالیا برگشتند؟ اتفاقی که می‌توان گمان زد خبرهای دومینویی خروج بنیانگذاران و اندوخته‌گذاران از اکوسیستم فناوری اطلاعات در آن بی تاثییر نبوده است.