دیجیتال نوماد در بین ایرانیان؛ سفری در مرزهای بی‌انتهای فناوری_تونل زمان

در جهانی که فناوری دیوارهای جغرافیایی را فرو ریخته و عبارت قدیمی دهکده جهانی زیاد تر از همیشه معنی اشکار کرده است؛ دیجیتال نومادهای ایرانی با لپ‌تاپ و اتصال اینترنت، به بازارهای کاری بین‌المللی راه یافته‌اند. این سبک زندگی، که در سال‌های تازه در ایران رشد چشمگیری داشته، نه‌تنها زمان‌های بی‌سابقه‌ای برای کار و سفر فراهم کرده، بلکه چالش‌هایی بی همتا همانند تحریم‌ها، محدودیت‌های ویزا و بحران هویت را پیش روی ایرانیان قرار داده است. از سوئد تا تایلند، این نومادها در حال بازتعریف مفهوم «کار» و «خانه» می باشند.

دیجیتال نومادی برای ایرانیان، بیشتر از آنکه به معنی دسترسی به مشاغل تازه باشد، بستری برای جابجایی جغرافیایی و کار از نقاط گوناگون جهان فراهم کرده است. سمانه قاعدی، دیجیتال نومادی که توانایی کار در کشورهای آسیای شرقی همانند تایلند، مالزی و ویتنام را دارد، در این‌باره می‌گوید: «دیجیتال نومدی به افرادی که در حوزه‌های گوناگون امکان انجام کار به طور آنلاین را دارند، این زمان را می‌دهد که بتوانند از هر نقطه‌ای از جهان فعالیت خود را ادامه دهند. در واقع، این سبک زندگی زیاد تر زمان سفر را برای آن‌ها فراهم کرده است تا زمان اشتغال تازه در یک سرزمین تازه؛ به این معنی که فرد ابتدا باید یک شغل آنلاین یا تخصصی داشته باشد که بتواند از راه دور انجام دهد، سپس به واسطه آن شغل می‌تواند سفر کند یا برای زمان طویل در کشوری دیگر اقامت داشته باشد.»

این آزادی جغرافیایی، به‌اختصاصی در حوزه‌های فنی همانند گسترش وب، هوش مصنوعی و طراحی گرافیک، از طریق پلتفرم‌های فریلنسینگ جهانی همانند Upwork و Fiverr یا پلتفرم‌های داخلی همانند Ponisha.ir محقق شده است. دیجیتال مارکتینگ و تشکیل محتوا، به‌اختصاصی در عرصه‌هایی همانند گردشگری و فرهنگ ایرانی، به علت جذابیت محتوای «اگزوتیک» برای مخاطبان جهانی، به حوزه‌هایی پرتقاضا تبدیل شده‌اند. برای مثال، همکاری با آژانس‌هایی همانند ایران نوماد تورز برای تشکیل محتوای بصری از زندگی عشایر بختیاری، مثالای از این زمان‌ها است. محمدرضا اشکبوسی در این‌باره پافشاری می‌کند: «دیجیتال نومادی به ایرانیان امکان دسترسی به بازارهای کاری بین‌المللی را داده است، هرچند با چالش‌هایی همراه است. در حوزه‌های فنی همانند گسترش وب، هوش مصنوعی، و طراحی گرافیک، ایرانیان از طریق پلتفرم‌های فریلنسینگ همانند Upwork یا Ponisha.ir پروژه‌های بین‌المللی دریافت می‌کنند.»

فناوری بلاکچین نیز دریچه‌ای تازه گشوده است. ترید ارزهای دیجیتال از طریق صرافی‌های داخلی همانند نوبیتکس یا پلتفرم‌های بین‌المللی همانند بایننس (با منفعت گیری از VPN) به یکی از فعالیت‌های پرطرفدار تبدیل شده است. اشکبوسی می‌افزاید: «در حوزه ارزهای دیجیتال، ایرانیان از صرافی‌های داخلی و بین‌المللی همانند نوبیتکس یا بایننس برای ترید منفعت گیری می‌کنند، هرچند تحریم‌ها دسترسی مستقیم به برخی پلتفرم‌ها را محدود کرده است.» این روال، به‌اختصاصی در شرایط نوسانات ارزی، برای تعداد بسیاری به منبع درآمدی قابل دقت تبدیل شده است.

دیجیتال نومادهای ایرانی را می‌توان در چند گروه مهم دسته‌بندی کرد که هرکدام از فناوری به روشای خاص منفعت می‌برند. نخست، فریلنسرهای فناوری، شامل گسترش‌دهندگان وب و برنامه‌نویسان، که از طریق پلتفرم‌های جهانی و محلی پروژه می‌گیرند. جامعه استارتاپی سرزمین، به‌رغم تحریم‌ها، نقش کلیدی در پرورش این گروه ایفا کرده است. دوم، مارکترهای دیجیتال که با تکیه بر توانایی‌هایی همانند سئو و تبلیغات آنلاین، به کسب‌وکارهای جهانی خدمات اراعه خواهند داد. سوم، تولیدکنندگان محتوا که با تمرکز بر فرهنگ و گردشگری ایرانی، محتوای جذابی برای بازارهای جهانی تشکیل می‌کنند. و در نهایت، تریدرهای ارز دیجیتال که از نوسانات بازار منفعت می‌برند.

اشکبوسی این الگوها را این چنین توصیف می‌کند: «الگوی غالب دیجیتال نومادهای ایرانی شامل فریلنسرهای فناوری، مارکترهای دیجیتال، تولیدکنندگان محتوا، و تریدرهای ارز دیجیتال است. جامعه استارت‌آپی تهران، به‌رغم تحریم‌ها، فعال است و برخی نومادها در داخل ایران کار می‌کنند.» این تنوع نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری ایرانیان در منفعت‌گیری از ابزارهای دیجیتال برای تسلط بر محدودیت‌های ساختاری است.

دیجیتال نومادهای ایرانی با چالش‌هایی روبه رو‌اند که ریشه در محدودیت‌های ژئوپلیتیکی و زیرساختی دارد. تحریم‌های بین‌المللی، دسترسی به سیستم‌های پرداخت جهانی همانند PayPal یا Stripe را غیرممکن کرده و ایرانیان را به منفعت گیری از واسطه‌ها یا ارزهای دیجیتال واداشته است. قاعدی در این‌باره توضیح می‌دهد: «بیشترین قسمتی که ایرانی‌ها در آن چالش دارند، او گفت و گو حساب بانکی است و در واقع شرایطی که بتوانند آن درآمدی که دارند را دریافت کنند یا هنگامی سفر می‌کنند و به سرزمین فرد دیگر می‌روال، بتوانند آن درآمدی که دارند را با خودشان جابجا کنند. اکثرشان از سیستم‌های واسطه منفعت گیری می‌کنند که خب مجبورند قسمت بسیاری را به گفتن کارمزد بدهند یا این که از دوست و آشنا می‌خواهند که در سرزمین فرد دیگر که زندگی می‌کنند، یک حساب باز کنند و آن حساب را در اختیارشان قرار دهند.»

مسائل ویزا نیز مانعی بزرگ است. تعداد بسیاری از کشورها شرایط سختی برای صدور ویزا برای ایرانیان اعمال می‌کنند. قاعدی توانایی‌ای شخصی را به اشتراک می‌گذارد: «برای خود من پیش آمد که در کامبوج، با این که ویزا داشتم، ورود به سرزمین برایم مشکل‌ساز شد و از من خواستند که مبلغ ۲۰۰۰ دلار پول نقد نشان دهم تا بتوانم داخل سرزمین شوم. با این که ویزای یک‌ماهه هم داشتم، اما ورود به سرزمین کار سختی می بود و جلوی من را گرفتند.» اشکبوسی نیز به این نوشته اشاره کرده و می‌گوید: «اخذ ویزای دیجیتال نوماد برای ایرانیان سخت‌تر است. برای مثالً ویزای مکزیک نیاز به اثبات درآمد ماهانه تقریبا ۲۶۰۰ دلار دارد که با دقت به نرخ ارز، چالش‌برانگیز است.»

فیلترینگ گسترده اینترنت در ایران و نیاز به VPN برای دسترسی به ابزارهای الزامی همانند گوگل و شبکه‌های اجتماعی، همراه با کیفیت پایین اینترنت، مانع ها فرد دیگر می باشند. به حرف های اشکبوسی فیلترینگ گسترده و نیاز به VPN برای دسترسی به ابزارهای الزامی همانند گوگل یا شبکه‌های اجتماعی از چالش‌های مهم است.

علاوه بر این، تبعیض‌های ملیتی نیز گاه مانع همکاری با کارفرمایان بین‌المللی می‌بشود: «برخی کارفرمایان جهانی به علت تحریم‌ها یا کلیشه‌ها از همکاری با ایرانیان خودداری می‌کنند.»