از سیبری تا تایوان؛ کشف هویت فسیلی مرموز، قلمرو زندگی انسان‌تبار دنیسووا را گسترش می‌دهد_تونل زمان

فسیل مذکور که با گفتن «پنگهو ۱» نام‌گذاری شد، از کانال پنگهو آمده می بود و در سال‌های سپس، نوشته پژوهشی بین‌المللی به رهبری چانگ قرار گرفت. ویژگی‌های کلی فک، شباهت‌هایی با گونه‌های زیاد کهن انسان‌تباران داشت که بیشتر از یک میلیون سال پیش در آسیا می‌زیستند. بااین‌حال، دندان‌های زیاد بزرگ آن، از دیگر مثالهای شناخته‌شده متمایزش می‌کرد.

یکی از سختی‌های اساسی، تعیین سن دقیق فسیل می بود. اشکار نبوده است فسیل دقیقاً در کدام نقطه از کف دریا یافت شده، به این علت امکان تاریخ‌گذاری مستقیم وجود نداشت. اما پژوهشگران با بازدید ترکیب‌های شیمیایی فسیل، آن را با فسیل‌های طوری خاص از کفتارهای عصر یخبندان قیاس کردند که نزدیک به ۴۰۰ هزار سال پیش در آسیای شرقی می‌زیستند.

در بازه‌ی وقتی نزدیک به ۴۰۰ هزار سال پیش، جزیره‌ی تایوان تا این مدت از قاره‌ی آسیا کاملاً جدا نشده می بود. در ادوار گوناگون افت سطح دریا، پل‌های زمینی بین این نواحی پدید آمده بودند و این گذرگاه‌های طبیعی، مسیر مهاجرت حیوانات و انسان‌تباران را فراهم می‌کردند. به‌نظر می‌رسد که پنگهو ۱ یادگار یکی از این مهاجرت‌ها باشد.

از همان ابتدا، دانشمندان گمان می‌دادند که فک امکان پذیر به دنیسوواها تعلق داشته باشد. دنیسوواها نخستین‌بار در سال ۲۰۱۰ با تحلیل دی‌ان‌ای فسیل‌های کشف‌شده از غاری در سیبری شناسایی شدند. دی‌ان‌ای به‌دست‌آمده از یک انگشت و یک دندان، انسان‌تبار ناشناخته‌ای را آشکار کرد که با نئاندرتال‌ها و انسان‌های نوین خویشاوند می بود، اما شاخه‌ی مجزایی را راه اندازی می‌داد.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که دنیسوواها، نئاندرتال‌ها و انسان‌های مدرن نزدیک به ۶۰۰ هزار سال پیش از نیای مشترکی در آفریقا جدا شدند. سپس، مسیرهای مهاجرتی آن‌ها از هم گسست: نئاندرتال‌ها به‌سوی اروپا و دنیسوواها به‌سوی آسیا رفتند و نزدیک به ۴۰۰ هزار سال پیش، از یکدیگر جدا گانه شدند.

هرچند فسیل‌های دنیسوواها انگشت‌شمار می باشند، دی‌ان‌ای آن‌ها سرنخ‌های بسیاری به‌دست پژوهشگران داده است. امروزه، می‌دانیم که درصدی از ژن‌های مردم آسیای شرقی و ساکنان جزایر اقیانوسیه از دنیسوواها به ارث رسیده؛ این کار نشانه‌ای از آمیزش این انسان‌تباران با گونه‌ی ما و گستره‌ی گسترده زیست آن‌ها در آسیا است.

بازدید یکی از دندان‌های پنگهو ۱، نشان داد که این دندان به‌طور چشمگیری با دندان دنیسووایی یافت‌شده در سیبری شبیه است. با‌این‌حال، شباهت به‌تنهایی کافی نبوده است و تلاش برای استخراج دی‌ان‌ای نیز نتیجه نداد. فسیل هزاران سال در آب شور دریا قرار داشت، به این علت تعداد بسیاری از مواد ژنتیکی در فسیل تخریب شده می بود.

روش استخراج پروتئین‌های باستانی، پیش‌تر نیز در رابطه آرواره‌ای ۱۶۰ هزار ساله از فلات تبت با پیروزی به کار رفته می بود و در سال ۲۰۱۹، اشکار شد که آن فسیل نیز به دنیسوواها تعلق دارد. همین پیروزی، به انگیزه‌ای برای ولکر تبدیل شد تا نگاهی مجدد به پنگهو بیندازد. او با بازدید گزارش‌های قدیمی، بار دیگر مجذوب این فسیل شد و با تیم تایوانی تماس گرفت.

در سال ۲۰۲۳، پنگهو ۱ به کپنهاگ فرستاده شد تا مثالبرداری از آن انجام بشود. نتایج شگفت‌انگیز می بود: پروتئین‌های استخراج‌شده از استخوان به‌وضوح نشان می‌دادند که این فسیل متعلق به دنیسوواها است.

قبول یافته‌ها از سوی بنس ویولا، دیرین‌انسان‌شناس جدا گانه، نقطه‌ی عطفی در پژوهش می بود. او می‌گوید: «سال‌ها گمان می‌کردیم این استخوان می‌تواند دنیسووایی باشد، اما بدون داده‌ی عینی، همه‌چیز در حد فکر باقی می‌ماند. اکنون مدرک داریم.»

اطلاعات دلنشین فرد دیگر نیز از دل پروتئین‌های دندان به‌دست آمده است: انسان‌های امروزی یک ژن مینا روی کروموزوم X و مردان، نسخه‌ای با اندکی تفاوت را روی کروموزوم Y دارند. آرواره‌ی دنیسووا دارای نسخه‌ی Y کروموزومی می بود که نشان می‌داد متعلق به یک مرد بالغ است.

آناتومی دندان‌های بزرگ در دو آرواره‌ی دنیسووا نیز امکان پذیر به‌گفتن نشانه‌ای از مردان دنیسووا شناخته بشود. زنان دنیسووا امکان پذیر ساختاری باریک‌تر داشته باشند؛ اما برای اثبات این چنین فرضیه‌ای به داده‌های زیاد تر و گسترده‌تری نیاز است.

در قسمت‌های جنوبی آسیا نیز نشانه‌هایی از وجود دنیسوواها دیده می‌بشود. برای مثال، دندانی که در سال ۲۰۲۲ در غاری در لائوس کشف شد، از نظر ویژگی‌های ریخت‌شناختی شباهت بسیاری با مثالی تبت دارد و سن آن نیز نزدیک به ۱۶۰ هزار سال برآورد شده است. اگر واقعاً دنیسوواها در لائوس می‌زیسته‌اند، بدان معناست که توانایی زیستن در جنگل‌های گرمسیری را نیز داشته‌اند. این توانایی بیانگر انعطاف زیستی و سازگاری دیدنی آن‌ها با زیست‌بوم‌های گوناگون است.

هرچند تا این مدت تعداد بسیاری از فسیل‌ها در مجموعه‌های موزه‌ای بدون شناسایی باقی مانده‌اند، پژوهشگران امروز با مطمعن بیشتری بر این باور می باشند که دنیسوواها شاخه‌ای پراکنده و مهم از انسان‌تباران بوده‌اند؛ طوری که از کوهستان‌های مرتفع تا سواحل شرقی آسیا را پیموده و در محیط‌هایی کاملاً متضاد زیسته است.

در نهایت، دانشمندان بر پایه بازدید دقیق پروتئین‌ها از مثالهای تایوان و تبت، تفاوت‌هایی را گزارش کرده‌اند که به گمان زیادً، بازتابی از انطباق‌های محلی در جمعیت‌های گوناگون دنیسوواها است. آن‌ها می‌گوید: «تا این مدت چیزهای بسیاری از دنیسوواها برای کشف‌کردن داریم.»